Słowa kluczowe
Jak cytować
Abstrakt
Przedmiot badań: Podjęte w opracowaniu rozważania skoncentrowane zostały na problematyce oceny z perspektywy prawa stanu świadomości osoby dorosłej nieubezwłasnowolnionej, chorującej na demencję lub inne zaburzenia otępienne. Główne tezy: diagnoza demencji lub innych zaburzeń otępiennych jest niewystarczająca, aby uznać złożone oświadczenie woli lub dokonaną czynność prawną każdorazowo za nieważną. Model wspieranego podejmowania decyzji, a zwłaszcza instytucja pełnomocnictwa rejestrowego, które wywoływałoby skutki dopiero od chwili stwierdzenia przez co najmniej dwóch lekarzy (neurologa i psychiatry) zaistnienia braku świadomości u osoby chorej, są rozwiązaniami pożądanymi i niezbędnymi w polskim systemie prawnym. Wobec planów likwidacji instytucji ubezwłasnowolnienia rozwiązanie to stanowiłoby wyraz rzeczywistej dbałości ustawodawcy o ochronę praw osób dotkniętych zaburzeniami otępiennymi. Cel badań: celem rozważań w niniejszym opracowaniu jest wskazanie na niejednolitość przepisów prawnych oraz trudności interpretacyjne w obszarze zagadnień poruszonych w treści, a także próba odpowiedzi na pytanie, czy aktualnie obowiązujące regulacje prawne gwarantują wystarczającą ochronę praw osoby chorującej na demencję lub inne zaburzenie otępienne w zakresie jej prawa do samostanowienia. Charakter artykułu: artykuł ma charakter przeglądowy. Wartość poznawcza rozważań poczynionych w artykule, opartych na analizie nie tylko doktryny prawa, ale i medycyny w zakresie zaburzeń otępiennych, może mieć znaczenie zarówno dla nauki, jak i praktyki, zwłaszcza w obszarze interpretacji obowiązujących aktualnie regulacji prawnych. Zastosowane metody: w opracowaniu zastosowano metody teoretycznoprawną oraz dogmatyczno-prawną, oparte na analizie treści merytorycznych i poglądów przedstawicieli doktryny prawa i medycyny oraz na szerokiej analizie dorobku judykatury. Dokonano problemowej analizy zagadnienia będącego przedmiotem opracowania. Wnioski: poruszone w opracowaniu zagadnienie jest nie tylko doniosłe prawnie, ale i społecznie. Wobec postępujących zmian demograficznych w Polsce potrzeba wypracowania kompleksowego modelu ochrony praw osób cierpiących na demencję lub inne zaburzenia otępienne jest w polskim prawie coraz pilniejsza. Każde z zaburzeń otępiennych wpływa w istotny sposób na świadomość człowieka. W ramach prawa do samostanowienia, każdy człowiek powinien mieć możliwość zadecydowania o swoich sprawach na wypadek pogorszenia się jego stanu zdrowia. Aktualna luka w prawie w kwestii zadecydowania o prowadzeniu
przez osobę trzecią spraw chorego w przyszłości, u którego dopiero zdiagnozowano chorobę otępienną, może zostać wypełniona przez wprowadzenie do systemu prawnego pełnomocnictwa rejestrowego (zwanego też w innych krajach pełnomocnictwem prewencyjnym, opiekuńczym), którego skuteczność zostanie uruchomiona dopiero po stwierdzeniu przez uprawnionych lekarzy o utracie świadomości przez chorego. Dzięki temu w polskim systemie prawnym osoba chorująca na demencję lub inne zaburzenia otępienne będzie miała realnie zagwarantowane prawo do samostanowienia, bez wątpliwości w zakresie ewentualnej nadmiernej ingerencji państwa w sferę praw jednostki.
Bibliografia
Alzheimer Disease International (ADI) 2015, World Alzheimer Report 2015: The Global Impact of Dementia. An Analysis of Prevalence, Incidence, Cost and Trends, London 2015, https://www.alz.co.uk/research/WorldAlzheimerReport2015.pdf.
Analizy statystyczne, Opracowanie GUS, Sytuacja osób starszych w Polsce w 2021 r., Warszawa– Białystok 2022.
Balwicka-Szczyrba M., Sylwestrzak A., Instytucja ubezwłasnowolnienia w perspektywie unormowań Konstytucji RP oraz konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2018, T. XL.
Bidzan M., Bidzan L., Objawy neurobehawioralne we wczesnych postaciach otępień typu Alzheimera i naczyniopochodnych, „Psychiatria Polska” 2014, nr 48 (2).
Calabrese P., Lutz M., Diagnostyka i ocena przebiegu otępienia, w: Leczenie zespołów otępiennych, red. T. Zyss, Wrocław 2005.
Choroby otępienne. Teoria i praktyka, red. J. Leszek, Wrocław 2003.
Drabarz A., Kubalski M., Kurowski K., Szeroczyńska M., Zima-Parjaszewska M., Asysta prawna jako element systemu wsparcia korzystania ze zdolności do czynności prawnych, Warszawa 2022.
Giesen B., Prawo cywilne wobec potrzeby ochrony osób z demencją – analiza z perspektywy prawa niemieckiego, „Studia Prawno Ekonomiczne” 2019, T. CXIII.
Jeśli nie ubezwłasnowolnienie, to co? Prawne formy wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną, red. K. Kędziora, Warszawa 2012.
Kaczmarek B., Zastosowanie krótkiej skali oceny stanu psychicznego w przesiewowej ocenie funkcjonowania poznawczego osób starszych. Ograniczenia tzw. korekty Mungasa w ocenie deficytów, „Neuropsychiatria i Neuropsychologia” 2021, vol. 16, nr 3–4.
Klich-Rączka A., Piotrowicz K., Kujawska-Danecka H., Zagożdżon P., Mossakowska M., Zaburzenia funkcji poznawczych, w: Polsenior 2. Badanie poszczególnych obszarów stanu zdrowia osób starszych, w tym jakości życia związanej ze zdrowiem, red. nauk. P. Błędowski, T. Grodzicki, M. Mossakowska, T. Zdrojewski, Gdańsk 2021.
Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2011.
Kodeks cywilny. Komentarz, red. serii K. Osajda, red. tomu W. Borysiak, Warszawa 2023, Legalis.
Kodeks cywilny. Komentarz, red. serii K. Osajda, red. tomu W. Borysiak, Warszawa 2024, Legalis.
Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, red. S. Dmowski, S. Rudnicki, Warszawa 2009.
Komentarz KC, red. J. Ciszewski, Warszawa 2014.
Kotapka-Minc S., Funkcje poznawcze i ich zaburzenia, w: Otępienie, red. A. Szczudlik, P. Liberski, M. Barcikowska, Kraków 2004.
Markiewicz I., Heitzman J., Pilszyk A., Ubezwłasnowolnienie – instytucja wciąż potrzebna?, „Psychiatria” 2014, T. 11, nr 4.
Mosiołek A., Metody badań funkcji poznawczych, „Psychiatria” 2014, T. 11, nr 4.
Motyl R., Otępienie – kryteria diagnostyczne, „Polski Przegląd Neurologiczny” 2007, nr 3 (2).
Nazaruk P., w: Komentarz KC, red. J. Ciszewski, Warszawa 2014.
Nowocień M., Nieświadomość jako przyczyna odmowy dokonania czynności notarialnej, „Monitor Prawniczy” 2013, nr 24.
Opala G., Epidemiologia otępień w perspektywie prognoz demograficznych, w: Choroby otępienne. Teoria i praktyka, red. J. Leszek, Wrocław 2003.
Pietrzykowski K., w: Komentarz do KC, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 2015.
Komentarz do KC, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 2015.
Pobocha J., Prawne aspekty otępienia, w: Choroby otępienne. Teoria i praktyka, red. J. Leszek, Wrocław 2003.
Polsenior 2. Badanie poszczególnych obszarów stanu zdrowia osób starszych, w tym jakości życia związanej ze zdrowiem, red. nauk. P. Błędowski, T. Grodzicki, M. Mossakowska, T. Zdrojewski, Gdańsk 2021.
Radwański Z., w: System Prawa Prywatnego. T. 2. Prawo cywilne – część ogólna, red. Z. Radwański, Warszawa 2008.
Rekomendacja CM/Rec(2014)2 Komitetu Ministrów dla Państw członkowskich w sprawie promocji praw osób starszych, przyjęta przez Komitet Ministrów w dniu 19 lutego 2014 roku podczas 1192 posiedzenia Komitetu Delegatów Ministrów); Załącznik do Rekomendacji CM/Rec(2014)2, https://arch-bip.ms.gov.pl/Data/Files/_public/bip/prawa_czlowieka/zalecenia/rekomendacja-km-cm_rec_2014_2-w-sprawie-promocji-praw-osob-starszych-pol.docx.
Rudnicki S., w: Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, red. S. Dmowski, S. Rudnicki, Warszawa 2009.
Rymaszewska J., Kiejna A., Przegląd badań nad występowaniem zaburzeń otępiennych w Polsce, w: Choroby otępienne. Teoria i praktyka, red. J. Leszek, Wrocław 2003.
Starość. Poznać, przeżyć, zrozumieć, red. M. Halicka, J. Halicki, E. Kramkowska, Białystok 2016.
Strzebińczyk J., w: Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2011.
Swakowska K., Staniszewska A., Choroba Alzheimera: klasyfikacja oraz kryteria rozpoznania choroby, „Journal of Education, Health and Sport” 2021, nr 11 (7), s. 22–29.
Otępienie, red. A. Szczudlik, P. Liberski, M. Barcikowska, Kraków 2004.
Szeroczyńska M., Ubezwłasnowolnienie i alternatywne formy pomocy w realizowaniu zdolności do czynności prawnych osób z niepełnosprawnością intelektualną, w regulacjach międzynarodowych oraz w prawie obcym, na przykładzie Estonii, Niemiec, Szwecji, Wielkiej Brytanii i Kanady (stanu Manitoba), w: Jeśli nie ubezwłasnowolnienie, to co? Prawne formy wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną, red. K. Kędziora, Warszawa 2012.
Tanajewska R., Nie pamiętam dokąd idę, ale wiem, że jestem – o zdolności do czynności prawnych osób z zaburzeniami pamięci i świadomości, „Pogranicze. Studia społeczne” 2016, T. XXVIII.
Tworkowska-Baraniuk A., Realizacja idei praw człowieka wobec ludzi starych, w: Starość. Poznać, przeżyć, zrozumieć, red. M. Halicka, J. Halicki, E. Kramkowska, Białystok 2016.
Vetulani J., Leszek J., Neurochemina zaburzeń procesów poznawczych. Perspektywy terapeutyczne, w: Choroby otępienne. Teoria i praktyka, red. J. Leszek, Wrocław 2003.
Wajdzik J., Brak świadomości albo swobody jako wada oświadczenia woli, „Edukacja Prawnicza” 2011, nr 3.
Wilk A., Prawne aspekty podejmowania decyzji przez członków rodziny w zastępstwie za osobę, u której doszło do osłabienia umysłowego wywołanego wiekiem lub chorobą – zagadnienia wybrane, „Wychowanie w Rodzinie” 2023, nr 4.
Zima-Parjaszewska M., Ubezwłasnowolnienie w świetle konstytucji RP oraz konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami, Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego, s. 15, https://www.ptpa.org.pl/site/assets/files/1028/ekspertyza_osi_-_ubezwlasnowolnienie.pdf.
Zobowiązania. Przepisy ogólne i powiązane przepisy Księgi I KC. Tom I. Komentarz, red. P. Machnikowski, Warszawa 2022, Legalis.
Zurzycka P., Radzik T., Autonomia decyzji pacjenta cierpiącego na zaburzenia otępienne – zarys problematyki, „Problemy Pielęgniarstwa” 2015, T. 23, z. 2.
Żekanowski C., Przyłuska-Fiszer A., Barcikowska M., Choroba Alzheimera: pomiędzy diagnostyką, ekonomią i etyką, w: Choroby otępienne. Teoria i praktyka, red. J. Leszek, Wrocław 2003.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.