Słowa kluczowe
Jak cytować
Abstrakt
W 2022 roku uchwalono ustawę o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Wprowadziła ona nowe granice wiekowe determinujące odpowiedzialność nieletnich za czyny karalne. W prowadzonej debacie publicznej na temat tych regulacji zabrakło argumentów historyczno-prawnych. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie zasad ponoszenia odpowiedzialności karnej w prawie rzymskim, ze szczególnym uwzględnieniem nieletnich. Badania przeprowadzono na zachowanym materiale źródłowym, bazując na metodzie dogmatycznej, która zakłada logiczno-językową analizę tekstu źródłowego z uwzględnieniem zasad wykładni, oraz metodzie historyczno-prawnej, służącej ukazaniu genezy i rozwoju danej instytucji. W wyniku przeprowadzonych analiz można zauważyć, że w prawie rzymskim większe znaczenie dla odpowiedzialności karnej miały: świadomość sprawcy i jego zrozumienie popełnionego czynu niż tylko samo automatyczne przekroczenie granicy wiekowej. Zaprezentowane rozważania mają znaczenie nie tylko dla historii prawa, ale także stanowią – dotychczas pominięty – głos w dyskusji na temat odpowiedzialności karnej nieletnich we współczesnym prawie polskim.
Bibliografia
Albanese B., Sul senatoconsulto Liboniano, „Ann. Sem. Giur. Univ. Palermo” 1976, nr 36.
Albertario E., Delictum e crimen nel diritto romano-classico e nella legislazione giustinianea, Milano 1924.
Amielańczyk K., Głos cesarza Hadriana w sprawie s.c. Silanianum, „Zeszyty Prawnicze” 2006, vol. 1.
Amielańczyk K., Lex Cornelia de sicariis et veneficis: Ustawa Korneliusza Sulli przeciwko nożownikom i trucicielom 81 r. p.n.e., Lublin 2011.
Amielańczyk K., Rzymskie prawo karne w reskryptach cesarza Hadriana, Lublin 2006.
Amielańczyk K., Vis – pomiędzy prawem rzymskich deliktów prywatnych a rzymskim prawem karnym publicznym, w: Przemoc w świecie starożytnym: źródła, struktura, interpretacje, red. D. Słapek, I. Łuć, Lublin 2017.
Bauman R.A., Crime and Punishment in Ancient Rome, London–New York 1996.
Benedek F., A Senatus Consultum Silanianum, Budapest 1963.
Benincasa Z., „Deductio in domum mariti” a zawarcie „iustum matrimonium”, „Zeszyty Prawnicze” 2013, nr 13.2.
Berger A., Encyclopedic Dictionary of Roman Law, Philadelphia 1953.
Berger A., Jugendschutz und Jugend-Besserung. Material und Abhandlungen, vorwiegend strafrechtlichen Charakters unter weitgehender Berücksichtigung des Auslandes und der Geschichte. 2 Teile, Leipzig 1897.
Birks P., The Roman Law of Obligations, Oxford 2014.
Birley A.R., A New Governor of Britain (20 August 127): L. Trebius Germanus, „Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik” 1999, vol. 124.
Burdese A., Sulla capacità intellettuale degli impuberes in diritto classico, „Archivio giuridico” 1956, nr 150.
Caldwell L.E., Roman Girlhood and the Fashioning of Femininity, Cambridge 2015.
Cascione C., Roman Delicts and Criminal Law, w: Obligations in Roman Law: Past, Present, and Future, red. T.A. McGinn, Ann Arbor 2012.
Cervenca G., Note in tema di responsabilita penale del „minor XXV annis”, „Sodalitas. Scritti in onore di A. Guarino” 1984, nr 6.
Crofts T., Crofts W.T., The Criminal Responsibility of Children and Young Persons: A Comparison of English and German Law, Aldershot 2002.
Cursi F.M., La formazione delle obbligazioni ex delicto, „Revue internationale des droits de l’antiquité” 2011, nr 58.
Diaz Bialet A., La imputabilidad penal en el derecho romano, „Revista de la Societa Argentina de Derecho Romano” 1954, nr 1.
D’Ippolito F., Una presunta disposizione del SC Silanianum, „Synteleia Arangio-Ruiz” 1964, vol. II.
Flaig E., Ritualisierte Politik: Zeichen, Gesten und Herrschaft im Alten Rom, Göttingen 2004.
Frier B.W., A Casebook on the Roman Law of Delict, Oxford 1989.
Gaughan J.E., Murder Was Not a Crime: Homicide and Power in the Roman Republic, Austin 2010.
Harris W.V., The Roman Version, w: Ten Years of the Agnes Kirsopp Lake Michels Lectures at Bryn Mawr College, red. S.B. Faris, L.E. Lundeen, Bryn Mawr 2006.
Hellwege P., Wittig P., Delictual and Criminal Liability in Germany, w: Comparing Tort and Crime: Learning from across and within Legal Systems, red. M. Dyson, Cambridge 2015.
Hermann L., La genèse du senatus consultum Silanianum, „Revue internationale des droits de l’antiquité” 1952, vol. 1.
Hillner J., Prison, Punishment and Penance in Late Antiquity, Cambridge 2015.
Jońca M., Przestępstwo znieważenia grobu w rzymskim prawie karnym, Lublin 2013.
Jurgielewicz-Delegacz E., Ewolucja odpowiedzialności nieletnich na przestrzeni lat, „Studia Prawnoustrojowe” 2019, nr 4.
Kołodko P., Ustawodawstwo rzymskie w sprawach karnych. Od ustawy XII tablic do dyktatury Sulli, Białystok 2012.
Konarska-Wrzosek V., Komentarz do art. 1, w: Wspieranie i resocjalizacja nieletnich. Komentarz, red. P. Górecki, P. Kobes, V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2023, art. 1 / teza 1 (e-LEX).
Kosior W.J., Kategorie i granice wieku oraz ich znaczenie w rzymskim prawie prywatnym, Rzeszów 2022.
Krenkel W., Naturalia non turpia: Sex and Gender in Ancient Greece and Rome, Hildesheim 2006.
Kuryłowicz M., Odpowiedzialność „nieletnich” za czyny bezprawne w prawie rzymskim, w: Postępowanie z nieletnimi, red. T. Bojarski, Lublin 1988.
Labuschagne J.M.T., Strafregtelike aanspreeklikheid van kinders, „Journal of South African Law” 1978, nr 250.
Laingui A., La Responsibilité pénale dans l’ancien droit: XVIe–XVIIIe siècle, „Librairie générale de droit et de jurisprudence” 1970, nr 17.
Lebigre A., Quelques aspects de la responsabilité pénale en droit romain classique, Paris 1967.
Longo G., Delictum e crimen, Milano 1976.
Loska E., Kilka uwag na temat zeznań niewolników w procesie karnym, „Zeszyty Naukowe KUL” 2017, vol. 3/60.
Loska E., Obowiązek niewolników obrony swojego właściciela, „Zeszyty Prawnicze” 2004, nr 4.1.
Lucrezi F., Mancini G., Crimina e delicta nel tardo antico. Atti del Seminario di Studi. Teramo, 19–20 gennaio 2001, Milano 2003.
Łapicki B., O spadkobiercach ideologii rzymskiej: okres chrystianizacji Cesarstwa Rzymskiego, Łódź 1962.
McGinn T.A., Concubinage and the Lex Iulia on Adultery, „Transactions of the American Philological Association” 1991, nr 121.
Misztal-Konecka J., Incestum w prawie rzymskim, Lublin 2007.
Mokrzewska K., Profanacja grobu w prawie rzymskim, w: Aspekty społeczno-prawne rozwoju antycznego Rzymu, red. O. Braniewicz, P. Kowalczyk, Toruń 2014.
Mommsen T., Römisches Strafrecht, Leipzig 1899.
Perrin B., La responsabilité délictuelle de l’impubère en droit romain classique, „Annales Universitatis Saraviensis” 1954, nr 3.
Perrin B., La responsabilité pénale du mineur de vingt-cinq ans en droit romain, „Mélanges d’archéologie et d’histoire” 1966, nr 3.
Puliatti S., D. 48.5.39 (26 quaest.) e la problematica dell’incesto nell’elaborazione dottrinale di Papiniano, „Studi Parmensi” 1997, nr 43.
Rabello A.M., The Responsibility of Minors in Jewish Criminal Law (Biblical and Talmudic Period and Notes of Comparison with Roman Law), „Acta Juridica” 1977.
Rein W., Das Criminalrecht der Römer von Romulus bis auf Justinian. Ein Hülfsbuch zur Erklaerung der Classiker und der Rechtsquellen, Leipzig 1844.
Rivière Y., La délinquance juvénile dans l’Empire romain, w: Lorsque l’enfant grandit: entre dépendance et autonomie, red. J.P. Bardet, Paris 2003.
Rizzelli G., Lex Iulia de adulteriis: studi sulla disciplina di adulterium, lenocinium, stuprum, Lecce 1997.
Robinson O.F., Slaves and the Criminal Law, „Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte: Romanistische Abteilung” 1981, vol. 1/98.
Robinson O.F., The Criminal Law of Ancient Rome, Baltimore 1995.
Solazzi S., Qui infanti proximi sunt, „Labeo” 1955, nr 1.
Stolarek D., Adultera w świetle lex Iulia de adulteriis coërcendis, Lublin 2012.
Stolarek D., Ustawa julijska o karaniu za cudzołóstwa – 5 tytuł 48 księgi Digestów. Tekst – tłumaczenie – komentarz, „Zeszyty Prawnicze” 2014, nr 14.4.
Świrgoń-Skok R., Crimen termini moti. Ochrona znaków granicznych w państwie rzymskim, w: Salus rei publicae suprema lex, red. A. Dębiński, H. Kowalski, M. Kuryłowicz, Lublin 2007.
Świrgoń-Skok R., Wiek a wymiar kary w rzymskim prawie karnym, „Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska, sectio G”, 2024, vol. 71, no. 3.
Thomas J.A.C., Delictal and Criminal Liability of the Young in Roman Law, „Société Jean Bodin pour l’histoire comparative des institutions (ed.) L’enfant, Recueils de la Société Jean Bodin pour l’histoire comparative des institutions” 1977, nr 38.
Uruszczak W., Tradycja w historii prawa, „Zagadnienia Naukoznawstwa” 2002, vol. XXXVIII, nr 3/153.
Vinci M., Fines regere. Il regolamento dei confini dall’età arcaica a Giustiniano, Milano 2004.
Zabłocka M., Polityka dynastii julijsko-klaudyjskiej wobec wyzwoleń i wyzwoleńców, „Prawo Kanoniczne” 1984, nr 27/1–2.
Zabłocka M., Zabłocki J., Ustawa XII Tablic. Tekst. Tłumaczenie. Objaśnienia, Warszawa 2003.
Zakrzewski A., Czemu ma obecnie służyć historia prawa, co jej grozi?, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2011, vol. X.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.